Dla większości z nas żelatyna to po prostu galaretka, na przykład na serniku bądź w zimnych nóżkach. Jeśli jednak chcemy próbować swoich sił w pracy z emulsjami fotograficznymi, wiedza na temat żelatyny okaże się dla nas kluczowa.
Dogłębne poznanie żelatyn to temat na wieloletnie studia, których większość z nas nie będzie potrzebować, warto natomiast znać kilka podstawowych faktów.
Żelatyna wołowa czy wieprzowa?
Żelatyna powstaje przede wszystkim z kolagenu zawartego w skórach i kościach zwierzęcych. W fotografii szczególne znaczenie historycznie miały żelatyny pochodzenia wołowego i do dziś surowce bydlęce należą do podstawowych źródeł żelatyn fotograficznych.
Nie oznacza to jednak, że każda żelatyna wołowa nadaje się do syntezy emulsji fotograficznej. Jej pochodzenie jest tylko jedną z wielu cech mających wpływ na właściwości gotowego materiału.
Żelatyna fotograficzna
Dawno, dawno temu wynik syntezy emulsji zależał w ogromnym stopniu od zastosowanej żelatyny. To występujące w niej naturalnie substancje, między innymi związki siarki, mogły wpływać na czułość i inne właściwości materiału. Właściwe rezultaty uzyskiwano między innymi poprzez dobór i mieszanie odpowiednich żelatyn.
Stosowane wówczas materiały określa się jako żelatyny aktywne. Sam fakt, że żelatyna wykazuje aktywność fotograficzną, niewiele jednak mówi o tym, jak zachowa się podczas konkretnej syntezy. Istotny jest charakter i stopień tej aktywności oraz jej wpływ na powstawanie i dojrzewanie kryształów halogenków srebra.
Emulsje tworzone w oparciu o takie żelatyny zawdzięczały swoje właściwości zarówno rodzajowi żelatyny, jak i samemu sposobowi syntezy – między innymi czasowi wzrostu kryształów, temperaturze, w której proces ten przebiegał, oraz zastosowaniu dodatkowych substancji.
Można hipotetycznie przyjąć, że niektóre żelatyny techniczne czy spożywcze mogą wykazywać właściwości przydatne fotograficznie. Problem w tym, że aby to potwierdzić, należałoby nabyć próbkę żelatyny i przetestować ją w konkretnej syntezie, a raczej w wielu syntezach.
Jeżeli okazałaby się odpowiednia do naszych potrzeb, należałoby następnie zdobyć większą ilość materiału z tej samej partii produkcyjnej. W praktyce, biorąc pod uwagę skalę domowej produkcji emulsji, jest to rozwiązanie mało wygodne i mało opłacalne.
 |
| Niepozorna krowa odegrała swoją rolę w historii emulsji fotograficznych. Ilustracja wygenerowana przy użyciu AI |
Żelatyna inertna
Historia powstania żelatyn inertnych wiąże się z ciekawą anegdotą z początków przemysłowej produkcji materiałów fotograficznych. Pod koniec XIX wieku Kodak zetknął się z problemem partii żelatyny, która zachowywała się inaczej niż materiał używany wcześniej i nie pozwalała uzyskać emulsji o oczekiwanej czułości.
Badania wykazały, że za fotograficzną aktywność żelatyny odpowiadają między innymi obecne w niej w śladowych ilościach związki siarki. Ich zawartość mogła zależeć nawet od tego, czym karmione były zwierzęta, z których skór i kości produkowano żelatynę. W historii fotografii zachowała się związana z tym opowieść o krowach, gorczycy i siarce, która niespodziewanie okazała się jednym z czynników wpływających na właściwości emulsji fotograficznej.
Odkrycie znaczenia tych substancji doprowadziło z czasem do zmiany sposobu produkcji żelatyny i emulsji. Zamiast polegać na przypadkowej aktywności naturalnego surowca, zaczęto dążyć do stosowania żelatyn o możliwie kontrolowanych właściwościach, a substancje odpowiedzialne za sensybilizację wprowadzać w kontrolowany sposób podczas produkcji emulsji.
Tak pojawiły się tak zwane żelatyny inertne, w których naturalna aktywność fotograficzna została znacznie ograniczona. Przez długi czas żelatyny aktywne i inertne funkcjonowały równolegle, wraz z rozwojem technologii coraz większe znaczenie zyskiwały jednak materiały pozwalające na dokładniejszą kontrolę procesu syntezy.
IAG
Gdy zdano sobie sprawę z kluczowego znaczenia żelatyny dla procesu tworzenia materiałów fotograficznych, zaczęto dokładniej badać i opisywać właściwości poszczególnych jej rodzajów i partii.
Zajmował się tym między innymi IAG – International Association of Gelatin Manufacturers – opracowując metody badania żelatyny i jej właściwości. Dzięki standaryzacji badań możliwe było znacznie dokładniejsze określenie cech materiału niż na podstawie samej informacji, że mamy do czynienia z „żelatyną fotograficzną”.
Dla osoby samodzielnie przygotowującej emulsję problem pozostaje podobny jak dawniej: sama nazwa żelatyny nie mówi jeszcze wszystkiego o jej zachowaniu w konkretnej recepturze.
Różne typy emulsji
Powstaje tu kolejny problem. Laikowi wydawać się może, że żelatyna inertna to żelatyna inertna i będzie sprawdzać się z każdym typem emulsji.
Nic bardziej mylnego.
Różne partie tych żelatyn, podobnie jak żelatyny pochodzące od różnych producentów, mogą różnić się swoimi właściwościami. W rezultacie ta sama emulsja wykonana z użyciem różnych żelatyn może mieć odmienne cechy.
Może się również zdarzyć sytuacja, w której żelatyna będzie świetnie sprawdzać się w jednym rodzaju emulsji, na przykład jodobromowej, a znacznie gorzej w innym jej typie, na przykład emulsji chlorowej.
Osobiście znam przypadek, w którym żelatyna wykorzystywana przemysłowo przez jedną z czynnych fabryk materiałów fotograficznych i przynosząca tam świetne rezultaty nie sprawdzała się wcale w emulsjach chlorowych.
Dlatego w przypadku samodzielnej syntezy emulsji fotograficznych istotny jest nie tylko dostęp do odpowiedniej żelatyny, ale również znajomość jej właściwości, możliwość przeprowadzenia prób oraz dopasowanie receptury i sposobu syntezy do konkretnego materiału.
dr Radosław Brzozowski