Trwałość zdjęć to temat niezwykle ważny. W końcu wszyscy chcielibyśmy, by nasze zdjęcia przetrwały dłużej niż kilka lat. Dla wielu osób sięgających po techniki historyczne ich wysoka trwałość stanowi jeden z powodów, dla których wybierają właśnie tę metodę pracy.
Wszyscy wiemy, w jak dobrym stanie przetrwało do naszych czasów wiele zdjęć pochodzących z wieku dziewiętnastego czy z połowy wieku dwudziestego – wykonanych między innymi w technice papieru solnego, albuminowej czy żelatynowo-srebrowej – i bardziej lub mniej świadomie liczymy, że nasze zdjęcia będą równie trwałe.
Zapominamy przy tym, że trwałość zdjęć w co najmniej równie dużym, a często nawet większym stopniu niż od wybranej techniki zależy od naszego z nimi postępowania, zarówno w trakcie tworzenia odbitek, jak i po ich wykonaniu.
To, jakich użyjemy materiałów i jak przeprowadzimy obróbkę, stanowić będzie o różnicy pomiędzy zdjęciem, które przetrwa bardzo długo, a konserwatorskim koszmarem, który zacznie znikać już w pierwszych dekadach swojego istnienia. Warto tu pamiętać, że znaczna część fotografii z ostatnich dziesięcioleci może stanowić dla konserwatorów poważny problem właśnie z powodu materiałów i sposobu obróbki, jakie stosowano przy jej wykonywaniu.
 |
| Starannie wykonana odbitka tonowana złotem może charakteryzować się bardzo wysoką trwałością. Fot. Radosław Brzozowski |
Przyjrzyjmy się zagadnieniom związanym z trwałością odbitki na przykładzie papieru solnego – techniki z jednej strony bardzo delikatnej i wrażliwej na destruktywne czynniki, z drugiej pozwalającej na stworzenie odbitek, które przy odpowiednim wykonaniu i przechowywaniu mogą przetrwać w bardzo dobrym stanie znacznie ponad sto lat.
Jakie czynniki wpływają na deteriorację odbitki?
Przede wszystkim działające na odbitkę czynniki środowiskowe oraz znajdujące się w papierze substancje mogące prowadzić do degradacji tworzącego obraz srebra.
Trzeba tu pamiętać, że drobinki srebra tworzące obraz w technice solnej są doprawdy mikroskopijne, znacznie mniejsze niż w przypadku zdjęć na papierach żelatynowo-srebrowych. Oznacza to, że są one bardzo podatne na działanie substancji mogących powodować ich chemiczne przemiany.
Drugim powodem jest rozkład podłoża, na którym powstało zdjęcie. W końcu, jeśli rozpadnie się papier, nie będzie miało większego znaczenia to, czy drobiny srebra uległy wcześniej uszkodzeniu, czy też nie. Zanim papier rzeczywiście się rozpadnie, procesy jego degradacji, niewłaściwa wilgotność czy rozwój mikroorganizmów mogą doprowadzić również do uszkodzenia samego obrazu.
Kolejnym niezwykle ważnym czynnikiem niszczącym zdjęcie są zanieczyszczenia pozostałe w papierze po jego obróbce. Niedostateczne utrwalanie i płukanie może znacznie przyspieszyć degradację odbitki.
Świadomie pomijam tu światło, bo ciężko przecież oczekiwać, że zdjęć nie będziemy pokazywać. Warto natomiast zastanowić się, czy najcenniejsze odbitki powinny wylądować na nasłonecznionej ścianie, czy może jednak w odpowiednim albumie bądź papierowej obwolucie.
Co, jako twórcy, możemy zrobić, by zwiększyć trwałość zdjęć?
Po pierwsze – wybrać odpowiedni papier.
Nie, nie wystarczy jakikolwiek papier ani najtańszy papier, jak swego czasu doradzał mi „doświadczony w pracy z papierem solnym” fotograf.
Jeśli zdjęcia mają być trwałe, powinny powstać na papierze wykonanym z dobrej jakości, stabilnych włókien. Bardzo dobrym wyborem są papiery wykonane w 100% z bawełny, przeznaczone do zastosowań artystycznych i konserwatorskich.
Warto tu zwrócić uwagę, że nie wystarczy samo określenie papieru jako „bezkwasowy”. Nie oznacza ono automatycznie, że mamy do czynienia z papierem bawełnianym ani że każdy taki materiał będzie miał jednakową trwałość. Podobnie alfa celuloza nie jest synonimem bawełny – wysokiej jakości alfa celulozę można otrzymywać również z odpowiednio oczyszczonych włókien drzewnych.
Oczywiście papier kosztuje i musimy zdecydować, czy nasze zdjęcia warte są pieniędzy, które trzeba wydać na odpowiednie podłoże.
Osobiście problem rozwiązuję w ten sposób, że do nauki, ćwiczeń i testów korzystam z papierów tanich, nie przejmując się przesadnie ich trwałością, ale do wykonania właściwych odbitek przeznaczam już wyłącznie papiery najwyższej klasy.
 |
| Dobrej jakości papier jest jednym z podstawowych warunków wykonania trwałej odbitki. |
Obróbka odbitki
Musimy zadbać również o odpowiednio staranną obróbkę naświetlonego zdjęcia. Oznacza to zarówno maksymalną staranność na każdym etapie, jak i niepomijanie żadnego z etapów składających się na pełną, prawidłową obróbkę zdjęcia.
Każdy etap powinien trwać odpowiednio długo. Jego skrócenie może prowadzić do utraty trwałości obrazu, ale nie oznacza to, że im dłużej będziemy odbitkę obrabiać, tym lepiej.
Dotyczy to szczególnie płukania zdjęcia, a więc procesu usuwającego z odbitki niepożądane pozostałości obróbki. W przypadku odbitek, którym chcemy zapewnić wysoką trwałość, warto zakończyć płukanie odpowiednim testem pozwalającym sprawdzić, czy pozostałości utrwalacza zostały usunięte w wystarczającym stopniu.
Tonowanie odbitki
Należy również pamiętać o tonowaniu odbitki.
Warto tu zwrócić uwagę, że chociaż tonowanie złotem wpływa na kolorystykę zdjęcia, jego znaczenie nie jest wyłącznie estetyczne. Prawidłowo przeprowadzone tonowanie może przede wszystkim zwiększyć stabilność obrazu srebrowego i jego odporność na niekorzystne przemiany chemiczne.
Do zwiększania trwałości odbitek wykorzystywano między innymi tonowanie złotem, platyną lub palladem. Każdorazowo trzeba przy tym zadbać o prawidłowy przebieg całego procesu, ponieważ sama obecność metalu szlachetnego nie naprawi błędów popełnionych podczas wcześniejszej czy późniejszej obróbki.
Utrwalanie i płukanie
Równie ważne jest prawidłowe przeprowadzenie procesu utrwalania. Zbyt krótkie utrwalanie może spowodować, że w zdjęciu pozostaną resztki światłoczułych związków srebra. Zbyt długie również może niekorzystnie wpływać na obraz.
Utrwalacza nie należy też nadmiernie eksploatować. Spracowany roztwór nie tylko może nie działać wystarczająco skutecznie, ale może również utrudnić późniejsze prawidłowe wypłukanie odbitki.
Po utrwaleniu należy zadbać o odpowiednio dokładne płukanie zdjęcia. W zależności od zastosowanej procedury można korzystać ze środków wspomagających usuwanie pozostałości utrwalacza. Po zakończeniu obróbki warto wykonać test potwierdzający, czy płukanie było wystarczająco dokładne.
Woskowanie lub werniksowanie odbitki
Warto także rozważyć woskowanie lub werniksowanie zdjęcia. Wbrew pozorom były to procesy bardzo w przeszłości popularne.
Warstwa wosku lub odpowiednio dobranego werniksu może ograniczyć bezpośredni kontakt powierzchni odbitki ze środowiskiem. Ma też często bardzo korzystny wpływ na jej wygląd – może zwiększać intensywność cieni, wpływać na tonalność obrazu i jego kontrast.
Trzeba oczywiście pamiętać, że nie każdy przypadkowy wosk czy werniks nadaje się do tego celu. Jeśli zależy nam na trwałości fotografii, również materiały używane do jej zabezpieczenia powinny być odpowiednio dobrane.
Co dzieje się z odbitką po jej wykonaniu?
Ostatnią rzeczą, która ma wpływ na trwałość obrazu, jest to, jak postępujemy z nim po zakończeniu właściwej pracy nad przygotowaniem odbitki.
Jeśli zdecydujemy się, wzorem dawnych fotografów, podkleić nasze zdjęcie tekturą, powinniśmy zadbać, by była to tektura odpowiedniej jakości, przeznaczona do zastosowań konserwatorskich. Równie ważny jest materiał użyty do połączenia odbitki z podłożem.
Warto pamiętać, że jednym z powodów problemów z trwałością dawnych zdjęć jest właśnie kiepska jakość kartoników, na których były podklejane, bądź też użytego do ich łączenia kleju.
Jeśli zdecydujemy się pokazywać zdjęcia w passe-partout, również powinno ono być wykonane z dobrej jakości materiału przeznaczonego do archiwalnej oprawy fotografii. Samego zdjęcia nie należy trwale przyklejać do passe-partout. Można zastosować odpowiednie narożniki lub inne odwracalne sposoby mocowania przeznaczone do fotografii.
Oczywistym powinno być – a niestety nie jest – że powierzchni zdjęć nie należy dotykać gołymi dłońmi.
Opisana powyżej staranność bądź jej brak zadecydują o tym, czy trwałość naszych zdjęć będzie zadowalająca. Starannie wykonane zdjęcia, powstałe na dobrym papierze, prawidłowo obrobione, wypłukane i przechowywane w odpowiednich warunkach, mogą przetrwać bardzo, bardzo długo.
Zdjęcia wykonane niestarannie i na przypadkowych materiałach mogą natomiast zacząć ulegać deterioracji znacznie wcześniej, niż oczekiwałby tego ich twórca.
dr Radosław Brzozowski